Aquarium opstarten of indraaien

Leestijd 7 minuten / Laatst gewijzigd 21 mei 2024 / Auteur Ruud de Keijzer

Een aquarium opstarten of indraaien is het leefbaar maken van een aquarium voor vissen of andere dieren. Er bestaan verschillende methoden, middeltjes en testen in de hobby waarmee je dit voor elkaar kunt krijgen en zelfs kunt versnellen. Maar ze zijn allemaal behoorlijk onzinnig, omdat er van een opstartfase niet echt sprake is. Van potentiële problemen wel. Maar deze steken de kop op, ongeacht of het aquarium 1 week oud is, 6 maanden oud is, of 4 jaar oud is. En als problemen na 1 week al de kop op steken, lijkt er sprake te zijn van een opstartfase.

De opstartende hobbyist

Op veel (inter)nationale online forums, waar mensen contact met elkaar zoeken om over de aquarium of aquascape hobby te praten, wordt gesproken over het indraaien van een aquarium.

“Koop een flesje ammoniak en een flesje bacteriën. Koop een testkit om waterwaarden en ammoniak te meten. Breng op dag 1… et cetera.”

Als ik ze dan vertel dat ik een glazen bak vul met kraanwater en daar direct garnalen aan toevoeg, krijg ik de verwensingen soms naar mijn hoofd geslingerd.

“Hoe haal je het in je hoofd om dieren toe te voegen aan een bak die nog niet is ingedraaid!”

Problemen steken vaak de kop op tijdens het opstarten. Maar de factoren die dit veroorzaken zijn structureel van aard en niet gebonden aan de opstartfase. Omdat we deze structurele problemen al tijdens de opstart observeren, lijkt er dus sprake te zijn van een opstartfase.

In feite is het de “onbewust, onbekwame” hobbyist zelf die moet opstarten.

Dode garnalen

Waarom gaan garnalen vaak dood na introductie in een aquarium? Als ik een aquarium heb staan die al 3 jaar gezond draait, waarvan de watertemperatuur een paar graden hoger ligt dan waar de garnalen de laatste dagen of uren in hebben gezeten, verwacht ik een sterfte onder de garnalen, vrijwel direct na introductie, maar ook gedurende de dagen die volgen. Een lange, zogenaamde, druppelacclimatisering zal de schade misschien iets doen beperken, maar ik verwacht dat een aanzienlijk deel van de dieren op zeer korte termijn dood gaat.

En als ik een nieuwe bak heb staan die nog maar 3 dagen oud is, waarvan de watertemperatuur ook een paar graden hoger ligt, dan verwacht ik hetzelfde resultaat.

Andersom maakt veel minder uit. Als de bak waar ze in komen een paar graden koeler is, dan verloopt de introductie meestal prima. Met andere woorden; zorg ervoor dat je de temperatuur van de bak bij introductie van garnalen, laag houdt.

Afijn, ik haal dit voorbeeld aan om duidelijk te maken dat mensen vaak geen besef welke oorzaak er schuil gaat achter een probleem. Of hoe een bepaald ziekteverloop, zoals ammoniakvergiftiging, er bij dieren uit ziet. We wijzen blind met onze vinger op de plek waar iedereen naar lijkt te wijzen. Vaak is dit ammoniak.

Ammoniak brengt geen gevaar

De meest genoemde boosdoener tijdens de opstartfase zou de aanwezigheid van ammoniak zijn. Een aquarium moet worden ingedraaid zodat het schadelijke ammoniak door bacteriën wordt omgezet naar het veel minder gevaarlijke nitraat.

Ammoniak is een product van eiwitmetabolisme wat onder meer door vissen voornamelijk door de kieuwen, continue wordt uitgescheiden. In een 100 liter bak met 20 ember tetra’s, die bij elkaar 20 gram wegen, komt er dagelijks 0.014 gram of 14 mg ammoniak vrij. Dit komt neer op 0.14 mg/l of ppm ammoniak per dag.

Dit kunnen we niet meten met ‘onze hobby-testjes’. Die zijn namelijk niet zo nauwkeurig en gevoelig voor lage concentraties ammoniak.

Je moet de concentraties dus kunstmatig verhogen om te kunnen testen. En laat hogere concentraties ammoniak andere bacteriën stimuleren, dan de bacteriën (en archaea) die we in lage concentraties terugzien.

Desondanks gaat het toch vaak goed. Ammoniak in een aquarium met een pH waarde onder de 8, heeft vooral de ammonium-structuur. En deze kan niet passief via de kieuwen terug in het lichaam van de vis komen.

Je zult dus je best moeten doen om ammoniak gevaarlijk te laten worden. Als je een Oscar vis (Astronotus ocellatus) in een 50 liter bak met warm, hard water houdt, zal ammoniak problemen kunnen opleveren. Maar ammoniak zal in deze situatie niet het enige probleem zijn…

Geef de Oscar vis een leefomgeving die zijn natuurlijke omgeving benadert en de kans is groot dat ‘onze Oscar’ geen last van ammoniak (ammonium) zal hebben. Ook als het aquarium 1 dag oud is.

Meer informatie over ammoniak lees je in het artikel Ammoniak Verlagen.

Stress is de echte (stille) killer

Voor dieren én planten is stress de belangrijkste oorzaak voor ziektes, verkleuring, verval en sterfte. Stress kan acuut zijn, maar ook chronisch. Als er stressoren in de omgeving zijn die dag in-dag uit aanhouden, wordt het immuunsysteem bij dieren en planten zwakker. Als er dan een acute stressor optreedt, kan het genoeg zijn om voor problemen te zorgen.

Deze stressoren kunnen al direct aanwezig zijn bij de start van een nieuw aquarium of aquascape, en dus ook snel voor problemen zorgen. Alles kan een stressor zijn.

Als richtlijn doe je er verstandig aan om dicht bij de natuurlijke condities te blijven van de dieren en planten die je houdt. Hoe dichter je bij de natuurlijke omgeving blijft, hoe kleiner de kans is dat er sprake zal zijn van problemen. Zowel aan het begin, wanneer je een aquarium opzet en vult met water, als na 3 maanden of 3 jaar.

Vissen

Heb je een bak van 20 liter? Hoeveel vissoorten denk je in een volume van 20 liter in de natuur te zien. Waarschijnlijk geen of één. De beginnende hobbyist neemt een stuk of 5 verschillende vissoorten. Vissen kunnen chronische stress ervaren bij aanwezigheid van andere vissoorten. Maar ook door de aanwezigheid van soortgenoten, indien het aquarium te klein voor ze is. Chronische stress uit zich anders dan acute stress. Probeer je een vis met een netje te vangen, dan lijkt het voor z’n leven te vechten. Bij chronische stress zie je dit niet. Het is ‘stille’ stress.

Te veel vissen in een aquarium, kan overigens ook een probleem met ammoniak opleveren. Het houden van een bescheiden aantal vissoorten en vissen, voorkomt problemen om meer dan één reden.

Naast de relatief beperkte ruimte van een aquarium / teveel vis(soorten), zijn er nog veel andere stressoren aan te wijzen die betrekking hebben op de inrichting en het gebruik van technologie. Een kale bak en normaal aquariumverlichting, geeft ander gedrag van een vis te zien, dan een natuurlijk-ogende bak en gedimd licht.

Planten

Voor planten geldt iets soortgelijks. De meeste aquariumplanten worden boven water gekweekt. Dit is makkelijker en productiever dan het kweken van planten onder water. Maar de “onbewust, onbekwame” hobbyist, brengt de planten direct onder water, waar de planten worden geconfronteerd met veel lagere zuurstof en CO2 concentraties, en hoogstwaarschijnlijk een hoge lichtintensiteit, wat de behoeft aan CO2 juist doet toenemen. De plant verkleurd of smelt volledig weg.

Kom meer te weten over aquariumplanten in relatie tot O2, CO2, lichtintensiteit en plantenvoeding, in het artikel “Aquariumplanten“.

Techniek is gevaarlijk

En hier verdwijnt mijn kans om deze blog te laten sponsoren door leveranciers van technologie. Leveranciers die van alles en nog wat aanbieden om een aquarium gezond te laten draaien. Technologie is meestal de grootste boosdoener voor problemen. Leveranciers verkopen producten voor hobbyisten, maar niet direct aan dieren of planten.

Ook het veel gehoorde belang van stabiliteit en balans is veel meer een eigenschap van technologie, dan van biologie.

Afijn, ik heb er een artikel over geschreven “Techniek is gevaarlijk“. Misschien handig even door te nemen voordat je 100-en euros kwijt bent aan aquariumproducten.

Algen voorkomen

Deze stip ik ook nog aan. Voor starters heb ik naast dit artikel, en het hierboven genoemde artikel, een derde artikel geschreven over een ander veelvoorkomend probleem, namelijk algen. Ook algen zijn het resultaat van structurele factoren die al vanaf de start van kracht kunnen zijn.

In het artikel “Algen Bestrijden” lees je over het verschil tussen beschrijven en voorkomen van algen.

Een zoetwater aquarium opstarten

Wanneer kun je vissen of garnalen introduceren in een nieuw aquarium. Antwoord: per direct. Mits je richtlijnen in acht neemt die niet specifiek slaan op de opstart, maar op het (onder)houden van een aquarium. Ook voor een aquarium dat al 5 jaar draait.

  • Zorg voor dimbaar licht en maak er gebruik van; beginnen op 20% van de normale output is een prima startpunt; planten hebben dit licht ongeveer 8 aaneengesloten uren na zonsopkomst nodig; daarna kun je het licht verder dimmen en op een lage intensiteit houden tot bedtijd.
  • Zorg voor zuurstofrijk water; planten zorgen voor zuurstof; een schoon wateroppervlakte en waterbeweging zorgen voor zuurstof; zorg dat een filter die voor de waterbeweging verantwoordelijk is, niet dicht kan slibben.
  • Ook een lagere temperatuur houdt meer zuurstof vast. Kijk sowieso kritisch naar de temperatuur van water. Heb je een thermostaat echt nodig? Kamertemperatuur is subtropisch.
  • Beperk het aantal vissoorten; beter 10 vissen van dezelfde soort, dan 2 exemplaren van 5 verschillende soorten.
  • Voer ‘resets’ uit; kleine wekelijkse waterwissels zijn prima, maar iedere week 10 of 20% vervangen leidt tot ‘het weg driften’ van waterwaardes. Een keer of 4 per jaar een grote waterwissel uitvoeren voorkomt dit.

Waar moet je je niet druk om maken?

  • De pH waarde. Een pH tussen de 7 en 8 is neutraal en tussen de 6 en 7 is zacht water. Zacht water is te realiseren door de (waterstof)carbonaten in het water te verlagen. Bijvoorbeeld door kraanwater te verdunnen met zuiver water.
  • Natuurlijke fluctuaties in waterwaarden, zoals pH en temperatuur, zijn geen probleem en kunnen zelfs voordelig werken. De waarden tussen 6 en 8 mag je als gelijkwaardig beschouwen. Plant en dier kunnen binnen deze grenzen hun eigen pH reguleren.
  • Ammoniak. Mits je bovenstaande richtlijnen in acht neemt en de pH neutraal of zacht is (lager dan 8), heb je van ammoniak zeer weinig te duchten.

Een volwassen aquarium dat al een paar jaar draait is vergevingsgezinder dan een gloednieuw aquarium. De complexere gemeenschap van microbiota, dat over tijd ontstaat, zorgt voor een stabieler, veerkrachtiger aquarium. In een nieuwe bak kunnen planten bijvoorbeeld wat meer moeite hebben om ijzer op te nemen. In een volwassen bak zal ijzer slechts zelden een probleem vormen. Maar zonder deze volwassenheid hoeft een opstart niet per definitie gepaard te gaan met problemen.

Blijf scapen,
Ruud

PS. Heb je vragen of opmerkingen? Stuur me gerust een bericht:


Over Nature Scapes  | Privacy by design